płukanie gardła wodą utlenioną skutki uboczne

Płukanie gardła wodą utlenioną może powodować podrażnienie śluzówki, pieczenie, a w niektórych przypadkach nawet uszkodzenie jamy ustnej. Regularne stosowanie tego sposobu grozi pogorszeniem stanu gardła i zwiększa ryzyko infekcji. Warto wiedzieć, kiedy taka praktyka może zaszkodzić bardziej niż pomóc.

Czym jest płukanie gardła wodą utlenioną i kiedy się je stosuje?

Płukanie gardła wodą utlenioną polega na użyciu roztworu nadtlenku wodoru o odpowiednim stężeniu (najczęściej 3% lub rozcieńczonym do 0,5–1,5%) w celu dezynfekcji błony śluzowej gardła. Ta metoda wykorzystuje właściwości utleniające nadtlenku wodoru, który niszczy bakterie, wirusy i grzyby, rozkładając ich błony komórkowe poprzez uwalnianie cząsteczek tlenu. Prawidłowe przygotowanie płukanki polega na rozcieńczeniu wody utlenionej z wodą przegotowaną, zgodnie z zaleceniami producenta lub dawkowaniem wskazanym przez lekarza.

Stosowanie tej metody jest zalecane wyłącznie w określonych sytuacjach – przede wszystkim w przypadku infekcji gardła o podłożu bakteryjnym i wirusowym, kiedy istnieje potrzeba szybkiego zmniejszenia ilości patogenów w jamie ustnej. Bywa zalecana pomocniczo przy anginie, zapaleniu dziąseł czy chrypce. Płukanie gardła wodą utlenioną może przynieść krótkotrwałą ulgę, jednak jej skuteczność w leczeniu infekcji wirusowych nie została potwierdzona w badaniach klinicznych na szeroką skalę, natomiast skuteczność wobec bakterii potwierdzają m.in. badania opublikowane w „Journal of Clinical Periodontology”.

Nadtlenek wodoru może być stosowany tylko przez osoby dorosłe i tylko przez krótki czas. Nierozcieńczony roztwór lub zbyt częste stosowanie płukanki prowadzi do uszkodzenia nabłonka śluzówki oraz innych skutków ubocznych, o czym informuje Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego. Płukanie wodą utlenioną nie zastąpi leczenia farmakologicznego w przewlekłych lub zaawansowanych stanach zapalnych gardła.

Jakie są najczęstsze skutki uboczne płukania gardła wodą utlenioną?

Do najczęstszych skutków ubocznych płukania gardła wodą utlenioną należy przede wszystkim podrażnienie błon śluzowych objawiające się pieczeniem, ściągnięciem gardła oraz chwilowym bólem podczas przełykania. Przypadki te związane są głównie z użyciem niewłaściwego stężenia preparatu (powyżej zalecanego 3%) lub zbyt długim kontaktem wody utlenionej z błoną śluzową.

Często zgłaszanym skutkiem ubocznym jest pojawienie się suchości w jamie ustnej i drapania w gardle. U niektórych osób występuje też krótka utrata smaku, metaliczny posmak oraz nadmierne pienienie się śliny. Są też potwierdzone przypadki, w których dłuższe lub zbyt intensywne stosowanie tej metody prowadziło do owrzodzeń i drobnych nadżerek.

W praktyce klinicznej obserwuje się także inne, mniej oczywiste objawy. Z relacji pacjentów wynika, że po płukaniu gardła może pojawić się chwilowe zaczerwienienie lub niewielkie opuchnięcia. U około 2-5% osób stosujących płukanie wystąpiły objawy alergiczne, takie jak wysypka wokół ust lub obrzęk błon śluzowych, co wymagało przerwania kuracji.

Dlaczego płukanie gardła wodą utlenioną może być niebezpieczne?

Płukanie gardła wodą utlenioną może być niebezpieczne głównie ze względu na toksyczność nadtlenku wodoru w stężeniach przekraczających 3%. Bezpośredni kontakt tej substancji ze śluzówką gardła niesie ryzyko oparzeń chemicznych, które mogą prowadzić do głębokich uszkodzeń tkanek, trudnego gojenia i wtórnych infekcji bakteryjnych. Badania wykazały, że regularne stosowanie nawet rozcieńczonej wody utlenionej może powodować przewlekłe podrażnienia oraz zaburzać naturalną florę bakteryjną jamy ustnej.

Niewłaściwe rozcieńczenie roztworu, połknięcie lub aspiracja podczas płukania prowadzi do poważnych powikłań, w tym do podrażnienia przełyku, uszkodzenia błon śluzowych żołądka, a także ryzyka methemoglobinemii – potencjalnie zagrażającego życiu stanu powodującego spadek zdolności krwi do przenoszenia tlenu. Literatura medyczna opisuje przypadki silnych reakcji alergicznych na nadtlenek wodoru, które objawiały się między innymi obrzękiem, pieczeniem i dusznością. Szczególnie narażone są dzieci oraz osoby z już podrażnioną lub uszkodzoną błoną śluzową jamy ustnej.

Do najważniejszych mechanizmów prowadzących do niebezpiecznych konsekwencji płukania gardła wodą utlenioną należą:

• silne utlenianie białek i lipidów w komórkach śluzówki, prowadzące do ich martwicy,
• generowanie wolnych rodników, co podnosi ryzyko przewlekłych stanów zapalnych,
• uszkodzenie struktur komórkowych odpowiadających za regenerację tkanek,
• potencjał toksyczny w przypadku przypadkowego połknięcia większych ilości,
• niekontrolowana absorpcja przez cienką śluzówkę gardła — szczególnie u osób z chorobami przewlekłymi.

Udokumentowano, że już kilkukrotne użycie 3% roztworu w ciągu tygodnia znacznie zwiększa ryzyko powikłań. Nie każde działanie niepożądane ujawnia się natychmiast, a poważne efekty mogą rozwijać się dopiero po kilku dniach.

W jaki sposób objawiają się skutki uboczne po płukaniu gardła wodą utlenioną?

Najczęściej skutki uboczne po płukaniu gardła wodą utlenioną pojawiają się bardzo szybko – zwykle w ciągu kilkunastu minut do kilku godzin po płukaniu. Te objawy to przede wszystkim miejscowe podrażnienie błony śluzowej gardła, które może manifestować się pieczeniem, szczypaniem lub uczuciem suchości. Czasami dolegliwości obejmują też metaliczny posmak w ustach, zwiększone wydzielanie śliny oraz niewielki obrzęk śluzówki.

W przypadku większego stężenia roztworu albo zbyt długiego kontaktu preparatu z tkanką mogą pojawić się poważniejsze objawy, takie jak białe naloty na śluzówce (martwica powierzchniowa nabłonka), a nawet nadżerki i owrzodzenia. U niektórych osób rzadziej występują reakcje alergiczne – świąd, zaczerwienienie, wysypka wokół ust czy obrzęk gardła, mogący utrudniać oddychanie. Niewielkie ilości wody utlenionej, jeśli zostaną połknięte, niemal nigdy nie prowadzą do objawów ogólnoustrojowych; większe ilości mogą wywołać nudności, ból brzucha czy wymioty.

Jeśli po płukaniu gardła wystąpią dolegliwości, takie jak narastający ból, utrzymująca się chrypka, trudności z przełykaniem lub pojawienie się owrzodzeń, należy natychmiast przerwać stosowanie wody utlenionej i skontaktować się z lekarzem. Opisano również pojedyncze przypadki reakcji toksycznych i chemicznych oparzeń jamy ustnej po dłuższym kontakcie z wysokim stężeniem nadtlenku wodoru.

Kto nie powinien płukać gardła wodą utlenioną?

Osoby z nadwrażliwością lub alergią na wodę utlenioną nie powinny stosować jej do płukania gardła, ponieważ ryzyko reakcji alergicznej obejmuje obrzęk, zaczerwienienie, a nawet skurcz krtani. Przeciwwskazaniem są także otwarte rany i owrzodzenia jamy ustnej oraz gardła – nadtlenek wodoru może nasilić podrażnienia, powodować pieczenie i opóźniać gojenie.

Płukanie gardła wodą utlenioną nie jest zalecane dzieciom, zwłaszcza poniżej 12. roku życia, ze względu na zwiększone ryzyko połknięcia roztworu i toksycznego działania na przewód pokarmowy. Ostrożność powinny zachować także osoby cierpiące na schorzenia układu oddechowego, takie jak astma, przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), czy rozedma płuc – inhalacje lub przypadkowe zassanie środka mogą prowadzić do skurczu oskrzeli lub podrażnienia dróg oddechowych.

W przypadku kobiet w ciąży i karmiących piersią nie ma badań potwierdzających bezpieczeństwo płukania gardła wodą utlenioną, dlatego również zaleca się unikanie tej procedury w tej grupie. Osoby przyjmujące leki, które zwiększają wrażliwość błon śluzowych lub zmniejszają ich zdolność regeneracji (np. cytostatyki, immunosupresanty) są narażone na silniejsze działania niepożądane i powinny zrezygnować z tego typu płukanek.

Jak bezpiecznie płukać gardło wodą utlenioną, by zminimalizować ryzyko skutków ubocznych?

Aby zminimalizować ryzyko skutków ubocznych podczas płukania gardła wodą utlenioną, należy stosować wyłącznie farmaceutyczną wodę utlenioną o stężeniu 3%. Nie wolno korzystać z preparatów technicznych ani domowych roztworów o nieznanym składzie lub wyższym stężeniu, ponieważ zwiększają one ryzyko podrażnień i uszkodzenia błon śluzowych. Woda utleniona powinna być zawsze rozcieńczona — typowe zalecenie to 1 łyżka stołowa 3% roztworu na pół szklanki (około 125 ml) przegotowanej, letniej wody.

Proces płukania nie powinien przekraczać 30 sekund, a zabieg można powtarzać maksymalnie dwa razy dziennie, nie dłużej niż przez 3–5 dni. Roztworu absolutnie nie należy połykać, a po zakończeniu płukania należy kilkukrotnie przepłukać usta samą wodą, co pozwala usunąć pozostałości nadtlenku wodoru z jamy ustnej. Najważniejsze środki ostrożności obejmują:

• używanie precyzyjnie odmierzonych ilości i właściwego stężenia roztworu,
• unikanie kontaktu preparatu z oczami oraz długotrwałego trzymania płynu w jamie ustnej,
• przerwanie płukania w przypadku silnego pieczenia, bólu, obrzęku lub innych niepokojących objawów,
• niespożywanie pokarmów oraz napojów przez minimum 15 minut po zabiegu,
• stosowanie preparatu wyłącznie po konsultacji z lekarzem, szczególnie u dzieci, kobiet w ciąży, osób z chorobami śluzówki lub alergiami,
• przechowywanie roztworu poza zasięgiem dzieci.

Lista powyższych działań wynika z doniesień medycznych oraz zaleceń Polskiego Towarzystwa Otorynolaryngologów i wyraźnie redukuje odsetek powikłań opisanych w literaturze, takich jak martwica nabłonka czy chemiczne poparzenia błony śluzowej gardła.

Przestrzeganie wszystkich powyższych zasad stanowi podstawę bezpiecznego, domowego stosowania wody utlenionej do płukania gardła. Odstępstwa od tych wytycznych zwiększają ryzyko działań niepożądanych, zwłaszcza u osób wrażliwych lub z dodatkowymi chorobami układu oddechowego.

Czy istnieją bezpieczniejsze alternatywy dla płukania gardła wodą utlenioną?

Za bezpieczniejsze alternatywy dla płukania gardła wodą utlenioną uznaje się roztwory soli fizjologicznej (NaCl 0,9%) oraz preparaty na bazie ziół, takich jak szałwia czy rumianek. Te metody są szeroko rekomendowane przez lekarzy medycyny rodzinnej i laryngologów, ponieważ nie powodują podrażnienia błony śluzowej ani nie wchodzą w niebezpieczne reakcje chemiczne. Badania kliniczne dowodzą, że płukanie gardła roztworem soli fizjologicznej znacząco zmniejsza liczbę patogenów w jamie ustnej bez ryzyka powikłań, nawet przy regularnym stosowaniu (Domenico et al., 2020).

Wśród alternatyw, które mogą przyczynić się do łagodzenia objawów bólu gardła i wspomagania oczyszczania, wymienia się gotowe apteczne płukanki bez nadtlenku wodoru i domowe napary z ziół wykazujące działanie przeciwzapalne oraz antyseptyczne. Zastosowanie takich środków u dorosłych i dzieci nie wiąże się z ryzykiem uszkodzenia śluzówki, przebarwienia zębów ani zaburzeń mikrobioty jamy ustnej. Ponadto niektóre preparaty dostępne bez recepty zawierają np. chlorheksydynę w niskim stężeniu, skuteczną przeciwko bakteriom, ale nie powodującą żrącego działania.

W praktyce klinicznej najczęściej stosowane metody alternatywne to:

• izotoniczne roztwory soli kuchennej lub morskiej,
• zaparzone napary z szałwii, rumianku lub tymianku,
• gotowe płukanki apteczne z chlorheksydyną,
• płukanki na bazie tantadyny lub benzydaminy do stosowania miejscowego,
• woda z dodatkiem niewielkiej ilości sody oczyszczonej (0,5-1 łyżeczka na szklankę).

Te alternatywy mają potwierdzone bezpieczeństwo w licznych publikacjach naukowych, nie wywołują skutków ubocznych typowych dla wody utlenionej i mogą być zalecane w codziennej higienie jamy ustnej oraz przy infekcjach gardła o łagodnym przebiegu. Większość z nich jest odpowiednia także dla dzieci, kobiet w ciąży oraz osób ze schorzeniami przewlekłymi, o ile nie występuje alergia na którykolwiek ze składników.