Czy pracodawca może zwolnić na urlopie wychowawczym? Prawne ograniczenia

Zwolnienie pracownika podczas urlopu wychowawczego jest co do zasady niedopuszczalne. Prawo zapewnia osobom korzystającym z tego urlopu szczególną ochronę przed rozwiązaniem umowy o pracę. Istnieją jednak wyjątki, które warto poznać, aby wiedzieć, kiedy ochrona nie obowiązuje.

Czy pracodawca może zwolnić pracownika na urlopie wychowawczym?

Pracodawca co do zasady nie może zwolnić pracownika przebywającego na urlopie wychowawczym. Wynika to bezpośrednio z art. 186[1] §1 Kodeksu pracy, który przyznaje pracownikowi korzystającemu z tego urlopu szczególną ochronę przed wypowiedzeniem i rozwiązaniem umowy o pracę. Zakaz ten obejmuje zarówno wypowiedzenie, jak i rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia, obejmując wszystkie rodzaje umów o pracę – bez względu na staż czy wymiar etatu.

Wyjątki od tej reguły są określone w przepisach prawa i odnoszą się do konkretnych sytuacji, takich jak całkowita likwidacja bądź upadłość pracodawcy. Innym przypadkiem, gdy możliwe jest rozwiązanie umowy podczas urlopu wychowawczego, jest ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych przez pracownika, co stanowi podstawę do rozwiązania umowy w trybie dyscyplinarnym (art. 52 k.p.).

Ochrona ta obejmuje również okres oczekiwania na urlop wychowawczy, jeżeli pracownik złożył wniosek z co najmniej 21-dniowym wyprzedzeniem. W przypadku naruszenia tego zakazu przez pracodawcę, wypowiedzenie lub rozwiązanie umowy jest z mocy prawa bezskuteczne, a pracownik ma prawo domagać się przywrócenia do pracy oraz odszkodowania przed sądem. Zapewnia to skuteczną ochronę zatrudnienia na czas opieki nad dzieckiem, co potwierdzają wyroki Sądu Najwyższego (np. wyrok z 5 czerwca 2007 r., II PK 326/06).

Jakie są prawne ograniczenia dotyczące wypowiedzenia umowy podczas urlopu wychowawczego?

Podczas urlopu wychowawczego pracownik objęty jest szczególną ochroną przed wypowiedzeniem umowy o pracę, co wynika bezpośrednio z art. 186[1] § 1 Kodeksu pracy. Zakaz wypowiadania i rozwiązywania umowy przez pracodawcę trwa przez cały okres korzystania z urlopu wychowawczego i obowiązuje niezależnie od rodzaju umowy – zarówno przy umowach na czas określony, jak i nieokreślony, a także umowach na okres próbny przekraczający jeden miesiąc.

W praktyce oznacza to, że pracodawca nie ma prawa złożyć pracownikowi oświadczenia o wypowiedzeniu ani rozwiązaniu umowy w trakcie trwania urlopu wychowawczego, z wyjątkiem jasno określonych w przepisach sytuacji. Szczególna ochrona obowiązuje od dnia rozpoczęcia do dnia zakończenia urlopu wychowawczego. Dodatkowo, wypowiedzenie umowy złożone mimo tej ochrony jest zazwyczaj bezskuteczne, a pracownik może domagać się przywrócenia do pracy lub odszkodowania.

Wśród najważniejszych ustawowych ograniczeń dotyczących wypowiedzenia umowy w okresie urlopu wychowawczego można wymienić:

• zakaz wypowiadania i rozwiązywania umowy przez pracodawcę bez względu na przyczynę,
• obowiązywanie ochrony niezależnie od rodzaju umowy o pracę,
• nieważność oświadczeń pracodawcy złożonych z naruszeniem przepisów,
• możliwość wypowiedzenia umowy tylko w przypadku ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy lub zaistnienia przyczyny uzasadniającej dyscyplinarne rozwiązanie umowy (art. 52 KP).

Powyższe ograniczenia odnoszą się do wszystkich pracowników korzystających z urlopu wychowawczego, niezależnie od stażu, stanowiska czy wymiaru etatu. Naruszenie tych zasad przez pracodawcę może prowadzić do roszczeń ze strony pracownika oraz konsekwencji prawnych dla pracodawcy.

W jakich sytuacjach możliwe jest rozwiązanie umowy w trakcie urlopu wychowawczego?

Rozwiązanie umowy o pracę w trakcie urlopu wychowawczego jest zasadniczo niemożliwe z inicjatywy pracodawcy, ale przepisy Kodeksu pracy przewidują pewne wyjątki. Do najważniejszych należą: upadłość lub likwidacja pracodawcy oraz sytuacje, w których zachodzą podstawy do rozwiązania umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika (tak zwana dyscyplinarka).

Jeżeli to pracownik decyduje się na rozwiązanie umowy (zarówno za wypowiedzeniem, jak i za porozumieniem stron), nic nie stoi na przeszkodzie, by tego dokonał – ochrona prawna dotyczy tylko wypowiedzenia dokonywanego przez pracodawcę. Wówczas, gdy spełnione są warunki określone w art. 52 Kodeksu pracy (czyli ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych), pracodawca ma możliwość rozwiązania umowy bez wypowiedzenia również podczas urlopu wychowawczego. Wyjątki te są jasno określone w przepisach, a każda próba rozwiązania umowy poza wskazanymi przypadkami zazwyczaj prowadzi do nieważności wypowiedzenia.

Co grozi pracodawcy za niezgodne z prawem zwolnienie pracownika na urlopie wychowawczym?

Pracodawca, który rozwiąże umowę o pracę z pracownikiem przebywającym na urlopie wychowawczym niezgodnie z prawem, musi liczyć się z poważnymi konsekwencjami prawnymi. W takiej sytuacji pracownik ma prawo złożyć pozew do sądu pracy o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne, przywrócenie do pracy lub odszkodowanie. Podstawą odpowiedzialności pracodawcy są przepisy Kodeksu pracy – art. 186(8) § 1 zapewnia ochronę zatrudnienia w trakcie urlopu wychowawczego.

Sąd rozpatrujący roszczenie pracownika może zasądzić odszkodowanie równe wynagrodzeniu za okres wypowiedzenia, czyli minimalnie od jednej do trzech pensji – zależnie od rodzaju umowy i stażu pracy. W przypadku przywrócenia do pracy, pracodawca ma obowiązek odwrócić skutki niezgodnego z prawem wypowiedzenia oraz wypłacić wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy. Dodatkowo pracodawcy łamiącemu przepisy art. 177 i 186 Kodeksu pracy grozi kara grzywny od 1 000 do 30 000 zł – na podstawie art. 281 pkt 5 Kodeksu pracy, orzekanej przez Państwową Inspekcję Pracy.

Ponadto skutki naruszenia prawa nie ograniczają się jedynie do sporów finansowych czy kary grzywny. Złamanie przepisów dotyczących ochrony pracowników na urlopie wychowawczym może zaszkodzić reputacji firmy oraz sprawić, że firma zostanie objęta szczególną kontrolą przez organy nadzoru. W przypadku interwencji Państwowej Inspekcji Pracy, konsekwencją może być również nakaz przywrócenia zgodnego z prawem stanu zatrudnienia.

Jakie prawa przysługują pracownikowi zwolnionemu w trakcie urlopu wychowawczego?

Pracownik zwolniony podczas urlopu wychowawczego ma prawo zakwestionować legalność wypowiedzenia – jeśli uważa, że zostało ono przeprowadzone niezgodnie z przepisami, może wnieść odwołanie do sądu pracy w terminie 21 dni od doręczenia oświadczenia o rozwiązaniu umowy (art. 264 § 1 Kodeksu pracy). W przypadku uznania zwolnienia za bezprawne, sąd może orzec o przywróceniu do pracy lub o odszkodowaniu.

Osobie zwolnionej przysługują świadczenia związane z rozwiązaniem stosunku pracy w zależności od jego trybu, m.in. wynagrodzenie za okres wypowiedzenia, ekwiwalent za niewykorzystany urlop wypoczynkowy, a także odprawa, jeśli zwolnienie nastąpiło z przyczyn leżących po stronie pracodawcy i firma zatrudnia co najmniej 20 osób (na podstawie ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy). Jeżeli pracownik złoży wniosek o przywrócenie do pracy i wyrok będzie korzystny, przysługuje mu wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy, maksymalnie za 2 miesiące, a w przypadku zatrudnienia krótszego niż 3 lata – za 1 miesiąc.

Oprócz powyższych, pracownik odzyskuje status osoby bezrobotnej i pełne prawa do świadczeń z powiatowego urzędu pracy, w tym prawo do zasiłku dla bezrobotnych oraz możliwość korzystania z usług rynku pracy. Rozwiązanie umowy w trakcie urlopu wychowawczego nie odbiera również prawa do korzystania z opieki zdrowotnej jeszcze przez 30 dni od wygaśnięcia ubezpieczenia, zgodnie z przepisami ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej.

Czy powrót do pracy po urlopie wychowawczym gwarantuje zatrudnienie na tym samym stanowisku?

Powrót do pracy po urlopie wychowawczym nie daje pełnej gwarancji zachowania dotychczasowego stanowiska, które pracownik zajmował przed rozpoczęciem urlopu. Zgodnie z art. 186⁴ Kodeksu pracy, pracodawca jest zobowiązany dopuścić pracownika do pracy na stanowisku równorzędnym z zajmowanym wcześniej lub – jeśli to nie jest możliwe – na innym odpowiadającym jego kwalifikacjom, z wynagrodzeniem nie niższym niż przed urlopem.

W praktyce oznacza to ochronę przed pogorszeniem warunków pracy i płacy, jednak nie zawsze powrót oznacza przywrócenie do tego samego stanowiska. Zmiana miejsca pracy może nastąpić w przypadku istotnych zmian organizacyjnych lub likwidacji stanowiska w czasie urlopu. Jeżeli powrót do wcześniejszej roli nie jest możliwy, pracodawca musi zapewnić stanowisko równorzędne lub odpowiadające kwalifikacjom pracownika, bez obniżania wynagrodzenia.

Istotne jest, że wszelkie zmiany stanowiska muszą wynikać z obiektywnych powodów leżących po stronie pracodawcy, a nie z subiektywnych decyzji czy celu pogorszenia sytuacji pracownika. Przepisy zabraniają przenoszenia pracownika na stanowisko o niższym statusie lub gorzej wynagradzane pod pozorem powrotu z urlopu wychowawczego. W przypadku sporu, to na pracodawcy spoczywa obowiązek udowodnienia przyczyn takiej zmiany.

Podsumowanie możliwych scenariuszy powrotu do pracy po urlopie wychowawczym przedstawia tabela:

Z powyższej tabeli wynika, że pracownik ma zagwarantowany poziom wynagrodzenia oraz charakter stanowiska, lecz nie zawsze jego nazwę czy lokalizację po powrocie. Najważniejsze pozostaje równe traktowanie oraz ochrona uzyskanych kwalifikacji.